HEKİMİN HASTAYI AYDINLATMA YÜKÜMLÜLÜĞÜ ve AYDINLATMA KURALLARI
Tıbbi müdahaleye maruz kalacak hastalar, kendilerine uygulanacak müdahalenin ne olduğu, nasıl gerçekleşeceği, etkilerinin ne olacağı konularında bilgilendirilmek zorundadırlar. Uygulanacak müdahalelerin kapsamı ve etkileri konusunda hastayı aydınlatacak olan kişi hastaya tedavi uygulayacak olan doktordur.
1219 Sayılı TABABET VE ŞUABATI SAN'ATLARININ TARZI İCRASINA DAİR KANUN’a göre;
“Madde 70 – (Değişik: 23/1/2008-5728/38 md.) Tabipler, diş tabipleri ve dişçiler yapacakları her nevi ameliye için hastanın, hasta küçük veya tahtı hacirde ise veli veya vasisinin evvelemirde muvafakatını alırlar. Büyük ameliyei cerrahiyeler için bu muvafakatin tahriri olması lazımdır. (Ek cümleler: 21/7/2025- 7557/3 md.) Bu fıkra kapsamında alınacak muvafakat elektronik ortamda da alınabilir. Elektronik ortamda alınacak muvafakat, bir bilişim veya elektronik haberleşme cihazı üzerinden gerçekleştirilecek ve ilgilinin kimliğinin doğrulama kabiliyetini haiz kimlik belgeleriyle veya biyometrik yöntemlerle ya da elektronik kimlik doğrulanmasına imkân verecek yöntemler kullanılarak alınır. (Veli veya vasisi olmadığı veya bulunmadığı veya üzerinde ameliye yapılacak şahıs ifadeye muktedir olmadığı takdirde muvafakat şart değildir.) Hilafında hareket edenlere ikiyüzelli Türk Lirası idarî para cezası verilir. Bu Kanunda yazılı olan idarî para cezaları mahallî mülkî amir tarafından verilir. (Ek fıkra: 21/7/2025-7557/3 md.) Bilişim veya elektronik haberleşme cihazı üzerinden alınacak muvafakatlerle ilgili usul ve esaslar Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumunun uygun görüşü alınarak Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenir.”
- HASTA, NE ZAMAN AYDINLATILMIŞ SAYILIR? HASTANIN RIZASI YETERİNCE AYDINLATILMIŞ BİLGİYE DAYANMIYORSA, DOKTOR HANGİ SUÇU İŞLEMİŞ SAYILIR?
Eğer hasta, kendisine uygulanacak tedavi hakkında bir bilgi edinmiş ancak sonucu anlamamışsa, aydınlatılmış sayılmaz. Hasta uygulanacak müdahale ve devamındaki tedavi süreçleri, kullanılacak ilaçlar hakkında aydınlatılmış olmalıdır. Zira, tıbbi müdahaleler hastaların vücut bütünlüğüne müdahale anlamına gelmektedir. Eğer yeterince aydınlatılmamış bir rıza var ise, rızası alınmadan vücut bütünlüğüne müdahalede bulunulan hasta, taksirle/kasten yaralanma suçunun mağduru, müdahale eden doktor ise suçun faili olacaktır.
- HEKİM, HASTAYI HANGİ KONULARDA AYDINLATMALIDIR?
HASTA HAKLARI YÖNETMELİĞİ’ne göre;
“Madde 15- (Başlığı ile birlikte değişik:RG-8/5/2014-28994)
Hastaya;
a) Hastalığın muhtemel sebepleri ve nasıl seyredeceği,
b) Tıbbi müdahalenin kim tarafından nerede, ne şekilde ve nasıl yapılacağı ile tahmini süresi,
c) Diğer tanı ve tedavi seçenekleri ve bu seçeneklerin getireceği fayda ve riskler ile hastanın sağlığı üzerindeki muhtemel etkileri,
ç) Muhtemel komplikasyonları,
d) Reddetme durumunda ortaya çıkabilecek muhtemel fayda ve riskleri,
e) Kullanılacak ilaçların önemli özellikleri,
f) Sağlığı için kritik olan yaşam tarzı önerileri,
g) Gerektiğinde aynı konuda tıbbî yardıma nasıl ulaşabileceği,
hususlarında bilgi verilir.”
- HASTANIN AYDINLATILMASI ÇEŞİTLERİ NELERDİR?
Hastanın birkaç farklı konuda aydınlatılması gerekmektedir. Aşağıda karar aydınlatması, tedavi aydınlatması ve risk aydınlatması olarak açıklanacaktır.
- KARAR AYDINLATMASI (OTONOMİ)
Karar aydınlatmasının yapıldığının kabul edilebilmesi için hastanın neye rıza gösterdiğini bilmesi gerekmektedir. Hasta neye teşhis konduğunu ve sonraki süreci bilmelidir. Hekim, hastaya veya hasta yakınlarına hastalığın ne olduğu hakkında anlayabilecekleri şekilde bilgi vermelidir. Ayrıca karar aydınlatması, tedavi öncesi hastanın durumu ile tedavi sonrası hastanın durumu arasındaki farkların hastanın anlayacağı şekilde açıklanmış olması anlamına gelmektedir. Hekim, hasta müdahaleyi kabul etmezse olası sonuçlardan hastayı haberdar etmelidir. Bir başka aydınlatma konusu olarak, hekimler tedavide olumlu sonuç garanti edemeyeceklerinden, tedavinin olumlu ya da olumsuz sonuçlandığı durumda ne gibi durumlar ortaya çıkacağını bildirmelidir. Hekimin ayrıca uygulanacak tedavilerden farklı uygulanabilecek alternatif tedavilerden hastayı bilgilendirmesi gerekir, örneğin ameliyat olunmadığı halde fizik tedavi uygulanabileceği, fizik tedavi uygulanması durumunda tedavinin sonuçlarından bahsetmesi gerekmektedir. Ancak, farklı alternatiflerin riskleri daha yüksekse bunları bildirmeye gerek yoktur. Hekim, bunların dışında tedavi uygulanmaz ise olası sonuçların ne olacağı konusunda hastayı bilgilendirmekle, karar aydınlatmasını tamamlamış olur.
Karar aydınlatmasının yapılmış sayılabilmesi için yukarıdaki tüm konularda hastanın aydınlatılması gerekmektedir. Bir eksiklik olması durumunda hasta yeterince aydınlatılmamış sayılır ve yapılacak herhangi bir müdahalede yeterince rıza olmadığından dolayı hastanın rızası alınmamış sayılarak Türk Ceza Kanunu bakımından ceza sorumluluğu doğacaktır.
- TEDAVİ AYDINLATMASI (GÜVENLİK AYDINLATMASI)
Tedavi aydınlatması, hastanın rızasını alabilmek için yapılan bir aydınlatma değildir. Tedavi aydınlatması esasen tedavinin nasıl gerçekleşeceği, tedavide kullanılacak ilaçlar ve yan etkileri, tedavinin olumlu etkilerinin oluşabilmesi için hastanın yapması gerekenleri açıklayarak yapılmaktadır.
Tedavi aydınlatması en çok hastaların tedaviyi reddetmesi durumunda hastaların ikna edilmesi durumunda önem kazanır. Hastanın, tedavi edilmezse ortaya çıkacak ağır sonuçlardan bilgilendirilmemesi ağır tedavi kusuru olarak kabul edilir, hekim gereken tedavi aydınlatmasını yapmazsa özen sorumluluğunu ihlal etmiş olur.
- RİSK AYDINLATMASI
Risk aydınlatması, gerekli özen gösterilerek yapılan tıbbi müdahalelerin olası ağır ve hafif yan etkilerinden hastanın anlayacağı şekilde aydınlatılması anlamına gelir. Hastalar yalnızca oluşacak komplikasyonlar konusunda değil, tedaviden çok sonraları bile örneğin diğer organlarda oluşabilecek sorunlardan veya ileride doğması olası bebeğe etkileri konusunda da bilgilendirilmiş olmalıdır.
Hastanın uygulanacak birden fazla tedaviye cevap verme durumu varsa ve riskler birbirine benzerse hekim farklı tedavilerin sonuçları ve risklerinden bahsederek seçimi hastaya bırakmalıdır. Ancak oluşacak risk bir ihtimalde en düşük diğer ihtimallerde çok fazla ise riskin yoğun olduğu yöntemleri hasta ile paylaşıp rızasını almaya gerek yoktur.
