Yabancılık Unsurlu Davalarda Genel İlkeler ve Temel Esaslar (MÖHUK M. 1-8)

Uluslararası ticaretin, gurbetçi uyuşmazlıklarının ve yabancılık unsuru taşıyan hukuki işlemlerin artması; davalarda hangi ülke kanunlarının uygulanacağı sorusunu beraberinde getirmektedir. Türkiye’de bu süreç, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) çerçevesinde yürütülür. İşte yabancılık unsurlu davaların temelini oluşturan ilk 8 maddenin hukuki açılımı ve yol haritası:

1. MÖHUK'un Kapsamı ve Milletlerarası Sözleşmelerin Önceliği

Yabancılık unsuru barındıran her türlü özel hukuk işleminde ve ilişkisinde üç temel unsur bu kanuna göre çözümlenir:

• Uyuşmazlığa hangi ülkenin hukukunun uygulanacağı (Kanunlar ihtilafı),

• Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisinin sınırları,

• Yabancı mahkeme veya hakem kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizi.

Kritik Kural: Türkiye Cumhuriyeti’nin taraf olduğu uluslararası sözleşme hükümleri her zaman saklıdır. Eğer uyuşmazlık konusuyla ilgili iki ülke arasında imzalanmış öncelikli bir uluslararası sözleşme varsa, MÖHUK kuralları yerine öncelikle o sözleşme hükümleri esas alınır.

2. Yabancı Hukuk Davada Nasıl Uygulanır?

Türk mahkemelerinde açılan yabancılık unsurlu davalarda, yabancı kanunların devreye girmesi ve tespiti belirli kurallara bağlanmıştır:

• Hâkimin Re'sen Uygulama Zorunluluğu: Türk hâkimi, kanunlar ihtilafı kurallarını ve bu kurallara göre yetkili kılınan yabancı hukuku kendiliğinden (re'sen) araştırmak ve uygulamakla yükümlüdür. Ancak içerik tespitinde tarafların yardımını da talep edebilir.

• Yabancı Hukukun Bulunamaması: Yapılan tüm araştırmalara ve incelemelere rağmen yetkili yabancı hukukun olaya uygulanacak hükümleri hiçbir şekilde tespit edilemiyorsa, uyuşmazlığa Türk hukuku uygulanır.

• Atıf (Geri Gönderme) Kuralı: Yetkili kılınan yabancı hukukun kendi kanunlar ihtilafı kuralları başka bir ülkenin hukukunu işaret ediyorsa (atıf yapıyorsa), bu durum yalnızca kişi hukuku ve aile hukuku uyuşmazlıklarında dikkate alınır. Bu durumda o ülkenin maddi hukuk hükümleri uygulanır.

• Hukuk Seçiminde Maddi Hukuk: Taraflara sözleşme veya ilişkide uygulanacak hukuku seçme hakkı tanınan hallerde, aksini açıkça kararlaştırmadıkları sürece, seçtikleri ülkenin doğrudan maddi hukuk hükümleri uygulanır.

• Çok Hukuklu Devletler: Eğer davanın çözüleceği yabancı devlet (örneğin ABD gibi) kendi içinde eyaletlere veya farklı bölgesel hukuk düzenlerine sahipse, hangi bölge kanununun uygulanacağı o devletin kendi iç hukukuna göre belirlenir. Orada da açıklık yoksa, ihtilafla en sıkı ilişkili olan bölgenin hukuku geçerli olur.

3. Değişken İhtilâflar: Hangi Tarih Esas Alınır?

Yetkili hukukun belirlenmesinde kişinin vatandaşlığı, yerleşim yeri veya mutad meskeni (en çok vakit geçirdiği yer) kriter alınıyorsa, kanunda aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece dava tarihinin esas alınması zorunludur. Geçmişteki veya gelecekteki değişiklikler davayı etkilemez.

4. Vatandaşlık Esasına Göre Yetkili Hukukun Tespiti

Kanunun vatandaşlık esasına dayandığı durumlarda, kişilerin durumuna göre şu kurallar uygulanır:

• Vatansızlar ve Mülteciler: Yerleşim yeri hukuku, o yoksa mutad mesken hukuku, o da bulunmuyorsa dava tarihinde fiziken bulunduğu ülke hukuku uygulanır.

• Çifte Vatandaşlar (Türk Vatandaşlığı Olanlar): Kişi birden fazla devletin vatandaşıysa ve bu vatandaşlıklar arasında Türk vatandaşlığı da varsa, doğrudan Türk hukuku uygulanır.

• Çifte Vatandaşlar (Türk Vatandaşlığı Olmayanlar): Kişi birden fazla yabancı ülke vatandaşıysa ancak Türk vatandaşı değilse, daha sıkı ilişki içinde bulunduğu devletin hukuku esas alınır.

Yabancı Hukukun Uygulanmasını Sınırlayan İstisnalar

5. Hukukî İşlemlerde Şekil Şartı

Uluslararası bir hukuki işlemin veya sözleşmenin geçerli olabilmesi için şekil yönünden iki alternatiften birine uyulması yeterlidir:

• İşlemin yapıldığı (imzalandığı) ülke hukukunun öngördüğü şekil şartları,

• İşlemin esasına uygulanacak olan hukukun maddi maddi hükümlerinin öngördüğü şekil şartları.

6. Zamanaşımı Hangi Hukuka Tabidir?

Yabancılık unsuru taşıyan davalarda en çok hata yapılan konulardan biri zamanaşımı süreleridir. MÖHUK uyarınca zamanaşımı, hukuki işlemin veya uyuşmazlık konusunun esasına hangi ülkenin hukuku uygulanıyorsa tamamen o hukuka tabidir.

Edirne ve Keşan Bölgesi İçin Stratejik Önem: Gurbetçi vatandaşlarımızın yoğun yaşadığı, Bulgaristan ve Yunanistan sınırındaki Edirne ve Keşan bölgelerinde yabancılık unsurlu aile, miras ve sözleşme uyuşmazlıkları sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. MÖHUK kurallarının doğru işletilmesi, yabancı kanunların mahkemeye sunulması ve kamu düzeni istisnalarının savunulması ciddi bir uluslararası hukuk uzmanlığı gerektirir. Sınır ötesi hak kayıpları yaşamamak adına yabancı hukuk avukatı danışmanlığından yararlanmanız önem arz etmektedir.